Στις 20 Μαΐου 2025, στην Αίθουσα Μεγάλου Αμφιθεάτρου του Τμήματος Οικονομικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών στην Άμφισσα, πραγματοποιήθηκε με επιτυχία η επιστημονική εσπερίδα με θέμα «Ελληνική Αστική Μουσική και η Λαϊκή Κιθάρα». Η εκδήλωση, που διοργανώθηκε από τον Όμιλο Ελληνικής Παραδοσιακής Μουσικής του Μουσικού Σχολείου Άμφισσας «Ελένη Καραΐνδρου», αποτέλεσε μια μοναδική ευκαιρία για εμβάθυνση στο πλούσιο ρεπερτόριο της ελληνικής αστικής μουσικής και εξερεύνηση του καθοριστικού ρόλου της λαϊκής κιθάρας. Η πρωτοβουλία αυτή αναδείχθηκε ως ένα εξαιρετικό παράδειγμα σύνδεσης της εκπαίδευσης με την επιστημονική και καλλιτεχνική έρευνα.
Το πρόγραμμα της εσπερίδας περιλάμβανε μια εισαγωγική διάλεξη, μια ενδιαφέρουσα στρογγυλή τράπεζα και ένα ρεσιτάλ λαϊκής κιθάρας.
Εισαγωγική Διάλεξη
Η εσπερίδα ξεκίνησε με την εμπεριστατωμένη διάλεξη «Εισαγωγή στην αστική ελληνική λαϊκή μουσική» από τον κ. Ιωάννη Αθανασίου, Υπ. Διδάκτορα του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και Καθηγητή Ελληνικής Παραδοσιακής Μουσικής του Μουσικού Σχολείου Άμφισσας «Ελένη Καραΐνδρου». Ο κ. Αθανασίου εισήγαγε το κοινό στην ευρεία θεματική του αστικού τραγουδιού και της λαϊκής κιθάρας, αναφερόμενος στην έκταση και την ουσία του φαινομένου. Παρουσιάστηκαν οι ποικίλες διαστάσεις του ρεμπέτικου τραγουδιού, όπως η ένταξή του στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδος από την UNESCO. Αναδείχθηκαν οι επιρροές του από το δημοτικό και το μικρασιάτικο τραγούδι, η κοινωνική του βάση (πρόσφυγες, εργατική και μεσοαστική τάξη) και η εξέλιξή του σε είδος ευρείας απήχησης. Αναφέρθηκαν οι διαμάχες στον προσδιορισμό του ρεμπέτικου, τόσο από κοινωνιολογικής όσο και από λαογραφικής άποψης. Ακόμη, συζητήθηκαν διάφορες εικαζόμενες ετυμολογίες του όρου «ρεμπέτικο». Τονίστηκε η σημασία της δισκογραφίας (δίσκοι γραμμοφώνου) ως βασικού τεκμηρίου για τη μελέτη της αστικής και δημοτικής μουσικής. Παρουσιάστηκε η περιοδολόγηση του ρεμπέτικου σε τρεις φάσεις, σύμφωνα με κοινωνιολογικές προσεγγίσεις, αναλύοντας τα χαρακτηριστικά και τις θεματικές κάθε περιόδου. Επισημάνθηκε ο ρόλος ιστορικών συγκυριών όπως ο ελληνοτουρκικός πόλεμος, οι βαλκανικοί πόλεμοι και η Μικρασιατική Καταστροφή στη διαμόρφωση του είδους. Αναφέρθηκε η άνθηση του ρεμπέτικου στην Αμερική λόγω μετανάστευσης και η εγκατάσταση δισκογραφικών εταιρειών στην Ελλάδα. Σκιαγραφήθηκε η περίοδος του Καφέ Αμάν ως προ-ρεμπέτικη. Ιδιαίτερη μνεία έγινε στη συμβολή του Μάνου Χατζιδάκι στην αναγνώριση και προώθηση του ρεμπέτικου στο ευρύ κοινό, ξεκινώντας από τη διάλεξή του το 1949. Τέλος, συζητήθηκαν οι αναβιώσεις του ρεμπέτικου, με έμφαση σε αυτή της δεκαετίας του ’80 και μια πιο πρόσφατη περίοδο μικρότερης εμβέλειας (δεκαετία 2010), συσχετίζοντάς τες με κοινωνικοοικονομικές συνθήκες και εμπορικές πρωτοβουλίες.
Στρογγυλή Τράπεζα
Στη συνέχεια, υπό τον συντονισμό του κ. Ιωάννη Αναγνωστόπουλου, MA Creative Writing και Καθηγητή Κλασικής Κιθάρας του σχολείου μας, πραγματοποιήθηκε στρογγυλή τράπεζα με θέμα «Ζητήματα ελληνικής αστικής λαϊκής μουσικής: Η λαϊκή κιθάρα». Συμμετείχαν οι διακεκριμένοι ομιλητές κ. Ελευθέριος Τσικουρίδης (Επίκουρος Καθηγητής του Τμήματος Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας), κ. Ευστάθιος Αρβανίτης (Επίκουρος Καθηγητής του Southwest University Blagoevgrad), κ. Ιωάννης Ανδρόνογλου (Διδάκτωρ Μουσικολογίας ΕΚΠΑ και Καθηγητής του Μουσικού Σχολείου Γιαννιτσών) και ο κ. Θωμάς Πάλλας (Υποδιευθυντής και Καθηγητής Κλασικής Κιθάρας του Μουσικού Σχολείου Άμφισσας «Ελένη Καραΐνδρου»).
Η συζήτηση ανέδειξε διαφορετικές οπτικές γύρω από τον όρο ρεμπέτικο, με τον κ. Τσικουρίδη να τον αντιλαμβάνεται ως ένα αστικό μουσικό ιδίωμα με χαρακτηριστικά Ανατολής και Δύσης και ανθρωποκεντρικό στίχο, αμφισβητώντας την ταύτισή του αποκλειστικά με τον υπόκοσμο. Μέσα από την πολυετή του έρευνα, ο ίδιος ανακάλυψε την ύπαρξη «μυστικών» και «κωδίκων» στη συγκεκριμένη μουσική. Ο κ. Αρβανίτης τοποθέτησε το ρεμπέτικο και το λαϊκό τραγούδι ως τα θεμέλια του ελληνικού μουσικού πολιτισμού του 20ου αιώνα, τονίζοντας την απουσία ορθής ορολογίας. Ο κ. Πάλλας αντιλήφθηκε το ρεμπέτικο ως «βίωμα» άρρηκτα συνδεδεμένο με τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες. Ο κ. Ανδρόνογλου τόνισε ότι το ρεμπέτικο είναι ένα είδος που δημιουργήθηκε και εξαρτήθηκε από τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες, με τις μεταλλάξεις του να συνδέονται με ιδεολογικές μεταβολές και την κρατική εξουσία. Το χαρακτήρισε ως κομμάτι της νεότερης ελληνικής μουσικής, η αναβίωση και μελέτη του οποίου (μουσικολογικά, ιστορικά, πολιτισμικά) είναι σημαντική.
Στη συνέχεια, η συζήτηση μετατοπίστηκε στην κιθάρα. Ο κ. Αρβανίτης παρουσίασε μια σύντομη χρονολόγηση της λαϊκής κιθάρας. Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στο ρόλο της λαϊκής κιθάρας στην αστική λαϊκή μουσική. Σύμφωνα με τον Ανδρόνογλου, η κιθάρα, είτε κλασική είτε λαϊκή, συνοδεύει την ελληνική μουσική ιστορία από τη γέννηση του νεοελληνικού κράτους, όπως φαίνεται και από τη χρήση της ως οργάνου αναφοράς στη γραμματική του Ν. Φλογαΐτη. Η διαφορά μεταξύ κλασικής και λαϊκής κιθάρας έγκειται στον τρόπο χειρισμού, το ρεπερτόριο και το ύφος, όχι στο όργανο καθεαυτό.
Έπειτα, τέθηκε το ζήτημα της αξιακής και θεσμικής αναγνώρισης της κλασικής κιθάρας. Ο κ. Πάλλας αναφέρθηκε στη «ζημιά» που προκάλεσε η κατάταξη της κλασικής κιθάρας στα λαϊκά όργανα έναντι των κλασικών, επηρεάζοντας την αναγνώριση και την εκπαίδευση. Συζητήθηκε η καθυστερημένη αναγνώριση των τίτλων σπουδών της κλασικής κιθάρας (1987) σε σχέση με άλλα κλασικά όργανα (1957), καθώς και οι δυσκολίες και διαμάχες γύρω από αυτή τη διαδικασία τη δεκαετία του ’80. Ο κ. Ανδρόνογλου σημείωσε ότι το ζήτημα της αξιακής υποβάθμισης της κιθάρας δεν είναι μόνο ελληνικό, συνέβη και στη Δυτική Ευρώπη με την άνοδο του πιάνου και των μεγαλύτερων ορχηστρών μετά το 1850. Συζητήθηκε η ιστορική της παρουσία στην Ελλάδα από την εποχή του Καποδίστρια και ο ρόλος της στον μουσικό εξευρωπαϊσμό. Αναδείχθηκε η αντίληψη της κιθάρας ως ενός προσιτού (οικονομικού) οργάνου του λαού, σε αντίθεση με όργανα που θεωρούνταν «ευγενή». Οι ομιλητές τόνισαν ότι η διαφορά μεταξύ κλασικής και λαϊκής κιθάρας έγκειται κυρίως στον τρόπο χειρισμού, το ρεπερτόριο και το ύφος, και όχι σε κάποια ιεραρχία αξίας.
Ακολούθως, τέθηκε εξίσου το ζήτημα της αξιακής και θεσμικής αναγνώρισης της λαϊκής κιθάρας. Επισημάνθηκε το παράδοξο να αποτελεί πανελληνίως εξεταζόμενο όργανο για εισαγωγή σε μουσικές σχολές πανεπιστημίων, αλλά να μη διδάσκεται στα Μουσικά Σχολεία. Οι δυσκολίες στην αναγνώριση αποδόθηκαν εν μέρει σε ιστορικά λάθη και σε ζητήματα επαγγελματικών δικαιωμάτων και συντεχνιακών συμφερόντων. Υπογραμμίστηκε η ανάγκη για συλλογική προσπάθεια από ακαδημαϊκούς, συλλόγους και εκπαιδευτικά ιδρύματα για άσκηση πίεσης προς τα αρμόδια Υπουργεία Παιδείας και Πολιτισμού, ώστε να επιτευχθεί η διδασκαλία και η πλήρης αναγνώριση της λαϊκής κιθάρας στα Μουσικά Σχολεία. Η ένταξη του ρεμπέτικου (μαζί με τη λαϊκή κιθάρα) στην άυλη πολιτισμική κληρονομιά της UNESCO θεωρήθηκε ισχυρό επιχείρημα προς αυτή την κατεύθυνση.
Οι συμμετέχοντες εξέφρασαν την ελπίδα για αλλαγή. Ο κ. Ανδρόνογλου αναφέρθηκε στο δικό του έργο διασκευών δημωδών θεμάτων για κλασική κιθάρα και την ευρύτερη κίνηση διασκευών από το 2010 και μετά ως παράγοντα που μπορεί να συμβάλλει στην πολυπόθητη αναγνώριση της λαϊκής κιθάρας. Θεωρεί ότι τα πανεπιστημιακά μουσικά τμήματα πρέπει να πιέσουν προς αυτή την κατεύθυνση.
Ακροατής εκπαιδευτικός μουσικής ενημέρωσε για την πανελλαδική προσπάθεια υπό σύσταση συλλόγου μουσικών/μουσικής επιστήμης (ΠΑΣΕΜΕ), με σκοπό την επιστημονική αντιμετώπιση και προώθηση αυτών των θεμάτων στα αρμόδια υπουργεία.
Ο κ. Τσικουρίδης εξέφρασε την αισιοδοξία ότι η κιθάρα τελικά θα αναγνωριστεί πλήρως, καθώς ήδη διδάσκεται ως όργανο ειδίκευσης σε κάποια πανεπιστήμια (βλ. Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων). Σημείωσε ότι η κιθάρα είναι όργανο αναφοράς και η ιστορία της είναι άρρηκτα δεμένη με το ρεμπέτικο και τη λαϊκή μουσική. Τόνισε την ανάγκη για περισσότερη πίεση προς τα υπουργεία μέσω επιστολών από σχολεία, πανεπιστήμια, συλλόγους, συσσωρεύοντας όλα τα επιχειρήματα (όπως η ένταξη του ρεμπέτικου, μαζί με την κιθάρα, στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά).
Ο κ. Αθανασίου τονίσε πως η εσπερίδα αυτή δεν είναι απλώς μια ακαδημαϊκή συνάντηση, αλλά μια πολύ σπουδαία κίνηση που συμβάλλει ουσιαστικά στην κατανόηση, την ανάδειξη και την προώθηση ενός κρίσιμου τμήματος των ελληνικών μουσικών παραδόσεων, με ιδιαίτερη έμφαση στη σημασία και τη θέση της λαϊκής κιθάρας στο παρόν και το μέλλον. Αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα του πώς η εκπαίδευση, η έρευνα και η τέχνη μπορούν να συνυπάρξουν για την ανάδειξη και τη διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Συνοψίζοντας, η στρογγυλή τράπεζα ανέδειξε την πολυπλοκότητα του ορισμού και της ιστορίας του ρεμπέτικου, τον καθοριστικό ρόλο της λαϊκής κιθάρας σε αυτό το είδος μουσικής, και το χρονίζον ζήτημα της θεσμικής αναγνώρισης και ένταξής της στην επίσημη μουσική εκπαίδευση στην Ελλάδα καθολικά, παρά την ακαδημαϊκή της αξία και την αναγνώρισή της ως εξεταζόμενου οργάνου σε πανεπιστημιακό επίπεδο.
Ρεσιτάλ Λαϊκής Κιθάρας
Η εσπερίδα ολοκληρώθηκε με ένα ξεχωριστό ρεσιτάλ λαϊκής κιθάρας από τον κ. Ιωάννη Αθανασίου και τον μαθητή του Μουσικού Σχολείου Άμφισσας, Γεώργιο Τσαούση, δίνοντας έτσι την ευκαιρία για ζωντανή ακρόαση του οργάνου, καθιστώντας τη γνώση βίωμα.
Αποτίμηση
Η επιστημονική εσπερίδα προσέφερε μια πολύτιμη πλατφόρμα για διάλογο και εμβάθυνση σε σημαντικά ζητήματα της ελληνικής αστικής λαϊκής μουσικής και του ρόλου της λαϊκής κιθάρας. Οι εισηγήσεις και οι τοποθετήσεις των διακεκριμένων ομιλητών κάλυψαν ένα ευρύ φάσμα ιστορικών, κοινωνιολογικών, μουσικολογικών και εκπαιδευτικών πτυχών. Αναδείχθηκε η πολυπλοκότητα του ρεμπέτικου και οι προκλήσεις στον ορισμό και την κατανόησή του. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η εκτενής συζήτηση για την ιστορία, τη σημασία και την αναγκαιότητα της θεσμικής αναγνώρισης της λαϊκής κιθάρας στην εκπαίδευση. Η παρουσία μαθητή στο ρεσιτάλ υπογράμμισε τη σύνδεση της εκδήλωσης με την εκπαιδευτική διαδικασία και την ανάγκη να μεταδοθεί αυτή η γνώση στις νεότερες γενιές. Συνολικά, η εσπερίδα κρίνεται ως άκρως επιτυχημένη, προσφέροντας πλούσια γνώση και τροφή για σκέψη, ενώ ταυτόχρονα ανέδειξε την ενεργό συμμετοχή του Μουσικού Σχολείου Άμφισσας στον επιστημονικό και καλλιτεχνικό διάλογο για την ελληνική μουσική παράδοση.
Ευχαριστίες
Ευχαριστούμε θερμά όλους τους ομιλητές, τον συντονιστή, τους εκτελεστές, καθώς και το κοινό που τίμησε με την παρουσία του την εκδήλωση. Ιδιαίτερες ευχαριστίες στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και τους υποστηρικτές μας Nord Wine Bar και Catering «το σπιτικό».
Σύνδεσμος Ρεσιτάλ – https://youtu.be/PQZ83HSZjfE?si=Q7WqUK8Pl_HlwqENι
Comments are closed